Eigendom?


Bij de oprichting waren quasi al de schansen (ca. 90%) gelegen op gemeenschapsgrond. De Kelbergenschans (de Herwaegen) werd door de lokale heer geschonken aan de inwoners van drie straten: de Peerstraat, de Blanklaarstraat en de Kelbergenstraat. Dit eigendomsprincipe is tot op heden ongewijzigd behouden gebleven. De Gerheideschans in Balen en de Blaardonkschans in Varendonk (Veerle) waren eigendom van de abdij van Averbode. Dit was ook het geval met de Ongelbergschans (Balen) waar de gebruikers een jaarlijkse contributie moesten betalen. Vermoedelijk gebruikte de abdij de schans om een tiendenschuur op te richten zodat er bij onraad een extra verdediging was door de lokale gemeenschap. Dit lijkt ook zo te zijn geweest voor de Bolderbergwinning (Averbode) waar omwonenden terecht konden en de Boerentang (Brasel, Dessel, privé). Op de Herkenrodeschans (ook in Bolderberg) werd hetzelfde idee gevolgd door de abdij van Herkenrode. De Rijsbergschans in Balen behoorde tot de abdij van Postel. Op de Dorpsschans van Gestel (Meerhout) stond een tiendenschuur van de abdij Maagdendaal.

Net buiten de muren van de abdij van Tongerlo wordt naar een omgracht perceel verwezen als schans. Dit is vergelijkbaar met het kasteel van Borgitter (Kessenich) waar het neerhof dienstig was als schans en de Dornerschans waar er in 1667 het kasteel werd gebouwd met verwijzingen naar het oorspronkelijk en later gebruik als schans. Van de Duitse Orde-commanderij van Gruitrode is geweten dat ze, weliswaar mits betaling, werd gebruikt als schans. Het klooster Keyserbosch in Neer (NL) omgrachtte haar domein en liet de omwonenden daar schuilen.

In Hechtel werd de pastorie in 1583 op vraag van de voornaamste huislieden van Hechtel 'gefortificeert om hun ende hunne beesten daer op te mogen defenderen'.
De Borchtschans in Vorst, de Hessie-schans in Mol, de schans van Testeltdorp en de Motschans in Zolder-centrum verwijzen naar een mogelijks eerder gebruik van de site als motte.

De grond voor de Kolverenschans (Zonhoven) werd in 1604 voor zeven gulden gekocht van Cornelis Jacobs. Ook de grond voor de schans van Stokt (Mol) werd aangekocht. De schansen van Gervoort (Olmen), Bokkenrode (Meerhout), de Genebroekschans (Meerhout), de Ezaartschans (Mol), de Ginderbuitenschans (Mol), en de Sluisschans (Mol) werden opgericht op private grond. Ook de schans van Schakkebroek was een privaat initiatief.