De Schanstypologie


Uit hogere beschouwingen kan worden besloten dat de schans een plaats was om zich in gemeenschap, samen, maximaal enkele dagen te kunnen verschuilen, verstopt achter een groene wal, ergens richting moeras. Veeleer dan een ‘fort’, benaming die in de naperiode van de boerenschansen op militaire kaarten soms werd gebruikt. De grachten waren eerder ondiep, de beplanting op de wal zou zeker hinderend werken bij een vuurgevecht.
(uittreksel uit de kaart van Fricx, 1712, met weergave van ‘forten’. De kaart klopt niet erg maar verwijst allicht naar de schansen van Tervant, Brelaar, Paal, Schuilebroek, Mellaer, Geenmeer, Hulst, Humberg en Kelbergen).

Er werd geïnvesteerd in een droge bodem door een verhoging van het schansterrein. De toegangsweg werd verzorgd en verlengd met een houten brug die deels ophaalbaar was. Wanneer men vluchtte mocht men inderdaad zelf niet wegzinken in de moerassige grond.

De toegang was cruciaal, ieder moest langs hier op de schans geraken en in geval van schermutselingen zouden die zich met veel kans hier afspelen. Allicht was buiten het handwerk aan grondverzet, de toegangsbrug en -poort van in de eerste fase het enige schansonderdeel waarin gemeenschappelijk werd geïnvesteerd en dat op regelmatige tijdstippen diende te worden onderhouden. Maar het bood een duidelijk statement naar de belager: je ziet niet wat zich achter deze begroeide wallen verbergt, maar de verdediging staat op punt!

Een portier die vast op de schans woonde was een noodzaak om alles goed in het oog te houden, te zorgen voor het afsluiten van de gemeenschaps-refuge. De andere hutten zullen in ieder geval schamel zijn geweest.

Gezien de aard van de plaag: de aanhoudende stroom van plunderende hongerige soldatenbendes, was de boerenschans dan ook een unieke wijze om te zorgen voor een onderhandelingspositie. Een individuele verdediging daartegen was gewoon onmogelijk. Voor de lokale gemeenschap bood de schans een enige, primaire onderhandelingsschuilplaats. Zonder een schans was er geen sprake van onderhandelen. Door de schans kon men zich verschuilen en verzekerde men zich van een onderhandelingspositie. Er zal dan met zekerheid meer onderhandeld zijn dan gevochten. De verhalen van sauvegardes zijn talrijker dan deze van gevechten…