De Metselaar‎ > ‎Oorsprong-doel‎ > ‎Vreemde eenden...‎ > ‎

Huismerken

Het gebruik om kleine figuren of tekens te merken op een bepaald materiaal komt voor in natuursteen (steenhouwersmerken) en timmerhout (telmerken). Via een steenhouwersmerk konden natuursteen onderdelen worden geïdentificeerd, het was zo ook een middel om de kwaliteitscontrole te vergemakkelijken. Op het timmerwerk vormden de telmerken eerder een hulpmiddel om al de onderdelen van houtskeletstructuren die op voorhand waren klaar gemaakt bij de opbouw terug op de juiste plaats te kunnen situeren. 
Enkele metseltekens zijn duidelijk vreemde eenden, die hier mogelijkerwijze bij aansluiten. Hun structuur, opbouw of detailonderdelen zijn erg specifiek lijken op een gepersonaliseerde uitvoering van een klassiek teken. Huismerken zijn allicht een voortbrengsel van jagers en landbouwers, dat zich langzamerhand naar stad en burgerij uitbreidde. In de ongeletterde middeleeuwse samenleving werden immers huismerken als handelsmerken gekerfd in tonnen en kisten, in allerlei goederen, en geverfd of geweven in balen voor verpakking, om de goede aankomst van waren te garanderen. In de Hanzesteden golden die speciale tekens als bewijs van bezit van een bepaald persoon, van een gilde of handelarenverbond. De huismerktekens liggen vrij wel zeker aan de basis van de tekens van middeleeuwse handwerklieden, de koopmans- en fabrieksmerken en zijn ze nog steeds te herkennen in merktekens van goud- en zilversmeden, notarismerken en drukkersmerken (uit 'Heraldiek, Davidsfonds Leuven, 2004).
     
In het metseltekenverhaal lijkt het slechts om een zeer beperkt deel van de gekende tekens te gaan. Enkele voorbeelden van mogelijke huismerken zijn: (klik op schema rechts om te vergroten)
   
Olmen, kerk: héél specifiek (uniek) metselteken (spiegelbeeld van teken in Diest =zie inzet)
- Olmen: westertoren / Diest: St-Elisabeth-gasthuis (zie foto links)
- St-Truiden: kasteel Nieuwenhoven / kasteel van Rijkel / St-Gangulfus
- Oostrum: Nederlands Limburg

De tekens in Olmen en Diest dateren uit eenzelfde periode. Zij zijn volledig gelijkaardig opgebouwd, weliswaar in spiegelbeeld. Dit teken werd eerder al aangegeven als een vermoedelijk sibbeteken.
   
De drie tekens uit St-Truiden en Rijkel zijn allicht ‘gewone’ calvaries, maar zij zijn wel héél specifiek afgetopt met een symmetrisch afgeschuinde steen, en in de twee eerste nog met een klein extra steentje bovenaan. Ook deze tekens dateren uit eenzelfde periode zodat minstens kan worden vermoed dat de uitvoerder(s) uit een zelfde (gilde-)familie kwamen en er een erg persoonlijk accent hebben ingelegd (en maakt dit het metselteken daardoor niet tot een vorm van huismerk?). Zo kan ook worden verwezen naar 'gevleugelde' tekens die in éénzelfde omgeving in Picardië worden teruggevonden.

In Nederland zijn nog twee tekens terug gevonden die geen echte metseltekens zijn maar 'sterren' gevormd door ruiten (hexagram/octogram): in Gouderak (Ouderkerk) en Almkerk (slechts een 40-tal km van mekaar verwijderd). Huismerk of verwijzing naar...?


Huismerken