Calvariekruisen

Quasi alle voorkomende kruisen zijn geplaatst op een voet. De opbouw voet – staaf – kop komt nog in tal van artefacten voor: grafkruisen, de monstrans, het perron, notarismerken... Vaak is er een nodus (‘knoop’) aanwezig in de vorm van een bol of een ruit. Literatuur bevestigt dat het hier gaat om een 'Calvariekruis' waarbij de voet verwijst naar Golgotha, de Calvarieberg. In enge zin ging het om drie ‘treden’ die verwezen naar het geloof, de hoop en de liefde. Ruimer symboliseerde dit hoe bij het vervullen van de levensopdrachten de weg van de plichtsvervulling moeizaam (bergop) verloopt... De voet is dan ook meestal uitgebreider dan drie treden.
 
Het kruis is het universele teken van het christendom, het symboliseert de overwinning op de dood. In het christelijk denkpatroon horen daar ook de machten van onheil, zonde en verderf bij.
 
Het kruis zelf komt bij de metseltekens in tal van vormen voor.
 
Een kruis met centrale bol (zon?) verwijst naar een Keltisch kruis. Een dergelijk kruis kwam reeds in 3000 v.C. voor op aardewerk in Mesopotamië en de westelijke Karpaten. Via de lange afstandshandelsroutes van de prille bronstijd verspreidde het zich naar het westen, en was ondermeer populair op het metaalwerk van de bekervolkeren. Na de bronstijd verdween het op de meeste plaatsen, maar in Ierland kon het overleven. Kennelijk sprak het uiteindelijk zozeer tot de verbeelding dat het uitgroeide tot hét symbool van de christelijke Kelten. Vanaf de 4de eeuw werd dergelijk kruis een meer algemeen symbool voor het christelijke geloof. De verspreiding hiervan dient niet te worden onderschat. Zelfs heel veel oorlogsgraven uit de eerste wereldoorlog zijn nog voorzien van Keltische kruisen, soms ook runenkruisen genoemd.
 
Uit jarenlang onderzoek naar middeleeuwse grafkruisen blijkt dat niet alleen trapeziumvormige voeten frequent voorkwamen en allicht uitgroeiden tot de meest ideale voet, maar ook de combinatie van “schijf (bol) en voet met schuine buitengrens” zoals gedefinieerd door Jaak Nijssen. Jan Gerits vraagt aandacht voor Sacraments-platen en de volksdevotie voor het feest van het sacrament (Heemkunde Limburg jg. 2014, nr 2 pag 2-8). Op die wijze horen ook tekens met voorstelling van ruit of bol op voet ook thuis in de toenmalige symboolwereld van de calvariekruisen. 
(zie de schema's met calvaries op pag. : analyse van tekens/tekentypes).
 

Een bollenkruis verzamelt meerdere bollen tot één kruis. Een patriarchaal kruis, ook Lotharings kruis genoemd (of Anjou-kruis) heeft twee dwarsregels (komt éénmaal voor in St-Truiden, op de begijnhofhoeve).

   foto: France, Centre, Indre-et-Loire, Saint-Laurent-en-Gâtines
 
Vorige pagina                            volgende pagina